Hầu hết hồ sơ mua sắm truyền thanh cấp xã đều ghi rất kỹ số lượng cụm loa, công suất từng loa, chủng loại cột — nhưng gần như không hồ sơ nào giải thích vì sao lại là con số đó. Số cụm loa thường được lấy bằng số thôn, còn công suất thì lấy theo hệ thống cũ hoặc theo báo giá của nhà cung cấp.
Cách làm ấy không sai hoàn toàn, nhưng nó bỏ qua đại lượng quyết định: người dân đứng ở mép vùng phủ nghe được bao nhiêu decibel, và con số đó có vượt được tiếng ồn nền của thời điểm phát hay không. Bài này trình bày cách tính đại lượng ấy, đủ chi tiết để người lập dự toán tự kiểm tra lại phương án của mình.
Ba con số quyết định bán kính phủ
Độ nhạy của loa là con số quan trọng nhất và cũng hay bị bỏ qua nhất. Nó cho biết loa phát ra bao nhiêu decibel khi được cấp 1 W, đo ở khoảng cách 1 m, viết tắt là dB/1W/1m hoặc dB SPL @ 1W/1m. Loa nén (loa phóng thanh hình phễu) dùng cho truyền thanh ngoài trời thường có độ nhạy 108–115 dB/1W/1m. Loa thùng dân dụng cùng công suất chỉ khoảng 88–92 dB — chênh hơn 20 dB, tức là kém hơn khoảng một trăm lần về công suất tương đương.
Đây là lý do không được thay loa nén bằng loa thùng cho rẻ: chênh 20 dB độ nhạy phải bù bằng công suất gấp 100 lần mới ra cùng mức âm.
Công suất cấp cho loa làm tăng mức âm theo logarit, không theo tỉ lệ thẳng. Công thức: mức âm ở 1 m bằng độ nhạy cộng thêm 10×log₁₀(công suất). Nhân đôi công suất chỉ được thêm 3 dB. Muốn tăng 10 dB phải tăng công suất gấp 10 lần.
Khoảng cách làm giảm mức âm theo quy tắc bình phương nghịch đảo: cứ nhân đôi khoảng cách thì mất 6 dB. Từ 1 m ra 100 m mất 40 dB, ra 200 m mất 46 dB, ra 400 m mất 52 dB.
Công thức tính và một ví dụ đầy đủ
Ghép ba con số trên lại:
Mức âm tại khoảng cách d (mét) = Độ nhạy + 10×log₁₀(Công suất) − 20×log₁₀(d) − Suy hao thực địa
Lấy một cụm loa phổ biến: hai loa nén 25 W, độ nhạy 110 dB/1W/1m, lắp trên cột cao 6 m, hướng ra hai phía.
Mức âm ở 1 m của một loa: 110 + 10×log₁₀(25) = 110 + 14 = 124 dB.
Suy ra mức âm theo khoảng cách, chưa tính suy hao thực địa:
| Khoảng cách | Suy giảm | Mức âm lý thuyết | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| 10 m | −20 dB | 104 dB | Quá to, chói tai nếu có nhà dân |
| 50 m | −34 dB | 90 dB | To rõ |
| 100 m | −40 dB | 84 dB | Nghe rõ thoải mái |
| 200 m | −46 dB | 78 dB | Nghe rõ |
| 300 m | −49,5 dB | 74,5 dB | Nghe được, bắt đầu phải chú ý |
| 400 m | −52 dB | 72 dB | Ranh giới thực dụng |
| 600 m | −55,6 dB | 68,4 dB | Chỉ nghe được khi rất yên tĩnh |
Nhưng bảng trên là môi trường lý tưởng: không vật cản, không gió, không hấp thụ không khí. Thực địa luôn mất thêm. Kinh nghiệm khảo sát cho thấy nên trừ thêm:
- Đồng ruộng, không vật cản: 1–2 dB mỗi 100 m
- Khu dân cư thưa, nhà một tầng, có cây: 3–5 dB mỗi 100 m
- Khu dân cư dày, nhà hai ba tầng liền kề: 6–10 dB mỗi 100 m, và sau dãy nhà đầu tiên thì gần như không còn nghe được
- Ngược gió: mất thêm 5–10 dB; xuôi gió thì được lợi tương đương. Ở vùng có gió mùa rõ rệt, đây là lý do người dân phản ánh "dạo này loa nghe kém hẳn" dù không ai chỉnh gì.
Ngưỡng nghe rõ: phải hơn tiếng ồn nền bao nhiêu
Nghe thấy và nghe rõ lời là hai chuyện khác nhau. Để hiểu được nội dung nói, mức âm phải cao hơn tiếng ồn nền khoảng 10–15 dB. Dưới 6 dB thì người nghe biết là có loa đang phát nhưng không bắt được chữ.
Tiếng ồn nền tham khảo ở nông thôn và ven đô:
| Bối cảnh | Ồn nền | Mức âm cần có |
|---|---|---|
| Đêm khuya, làng yên tĩnh | 30–35 dBA | 45–50 dBA |
| Sáng sớm 5–6h, ít xe | 40–45 dBA | 55–60 dBA |
| Ban ngày, đường liên xã | 50–60 dBA | 65–75 dBA |
| Cạnh quốc lộ, giờ cao điểm | 65–75 dBA | 80–90 dBA |
| Mùa gặt, có máy nông nghiệp | 70–80 dBA | khó phủ, cần cụm riêng |
Bảng này giải thích một hiện tượng quen thuộc: cùng một cụm loa, cùng một mức âm lượng, buổi sáng sớm nghe rất rõ còn buổi trưa thì nghe không ra chữ. Không phải thiết bị hỏng — là tiếng ồn nền đã tăng 20 dB.
Hệ quả thiết kế: đừng đặt mục tiêu phủ cho khung giờ ồn nhất. Đặt như vậy thì buổi sáng sớm loa sẽ chói đến mức bị phản ánh. Cách đúng là thiết kế cho khung giờ phát chính, rồi dùng lịch chỉnh âm lượng theo giờ trong phần mềm.
Chọn khoảng cách giữa các cột
Ghép hai phần trên lại thành nguyên tắc bố trí. Với cụm hai loa 25 W độ nhạy 110 dB, phát vào khung giờ ồn nền 45–50 dBA, cần mức âm 60 dBA ở mép vùng phủ:
| Địa hình | Bán kính phủ hữu ích | Khoảng cách cột nên đặt |
|---|---|---|
| Đồng ruộng, dân cư thưa dọc đường | 350–450 m | 600–800 m |
| Làng xóm nhà một tầng, có cây | 250–350 m | 450–600 m |
| Khu dân cư dày, nhà nhiều tầng | 120–200 m | 250–350 m |
| Khu phố, nhà liền kề mặt tiền | 80–150 m | 180–280 m |
Khoảng cách cột luôn nhỏ hơn hai lần bán kính phủ. Lý do là vùng chồng lấn phải đủ để không có điểm nào rơi vào vùng lõm — chỗ mà cả hai cụm loa gần nhất đều đã suy giảm quá mức nghe rõ.
Vùng chồng và hiện tượng nghe hai lần
Chồng lấn là cần thiết, nhưng chồng quá nhiều lại sinh vấn đề riêng. Âm thanh đi trong không khí khoảng 343 m mỗi giây. Nếu người nghe đứng cách cụm A 100 m và cách cụm B 250 m, tiếng từ B đến chậm hơn tiếng từ A khoảng 0,44 giây. Tai người bắt đầu nghe thành hai tiếng tách biệt khi chênh lệch vượt khoảng 50 mili giây, tương ứng chênh lệch quãng đường 17 m.
Nghĩa là ở gần như mọi điểm nằm giữa hai cột, người nghe đều nghe thấy tiếng vọng. Đây là điều không tránh được với truyền thanh ngoài trời và cũng không cần tránh — miễn là một trong hai nguồn đủ trội hơn nguồn kia. Quy tắc thực dụng: ở mọi điểm dân cư, mức âm từ cụm gần nhất nên cao hơn cụm kế tiếp ít nhất 6 dB. Khi ấy tai người tự động bám theo nguồn gần và tiếng vọng chỉ còn là tiếng vang nhẹ.
Trường hợp bị nhất là hai cụm loa đặt gần bằng nhau về khoảng cách tới một cụm dân cư — chẳng hạn hai cụm cách nhau 400 m và nhà dân nằm đúng giữa. Khi ấy hai tiếng đến gần như cùng cường độ, chênh nhau 0,2–0,6 giây, và người nghe không bắt được chữ nào. Đây là lỗi bố trí, không phải lỗi thiết bị, và chỉ sửa được bằng cách dời cột hoặc xoay hướng loa.
Hướng loa: đại lượng bị bỏ quên nhiều nhất
Loa nén không phát đều mọi phía. Góc phủ ngang thường 60–90 độ, góc phủ dọc hẹp hơn, khoảng 40–60 độ. Ra ngoài góc ấy, mức âm rớt rất nhanh: lệch 90 độ khỏi trục chính có thể mất 15–20 dB.
Vì vậy một cụm bốn loa quay bốn hướng không phủ được vòng tròn liền mạch — nó phủ bốn múi quạt, và giữa các múi có khe hở. Cách bố trí tốt hơn tuỳ hình thái dân cư:
- Dân cư bám dọc một trục đường: hai loa quay dọc theo trục, không quay ra ruộng. Đây là bố trí hiệu quả nhất về mặt chi phí và cũng ít gây phiền nhất.
- Dân cư quây quanh một ngã ba, ngã tư: ba hoặc bốn loa, nhưng phải xoay sao cho trục chính của mỗi loa trùng với một nhánh đường.
- Cụm dân cư tròn: bốn loa lệch 90 độ, chấp nhận bốn khe hở, hoặc dùng sáu loa nếu bán kính lớn.
Một quy tắc nhỏ nhưng hiệu quả: không quay loa thẳng vào mặt tiền nhà dân ở cự ly dưới 30 m. Ở 30 m, cụm 25 W độ nhạy 110 dB cho khoảng 94 dB — đủ để gây phản ánh và, như bài về tiếng ồn phân tích, vượt giới hạn của quy chuẩn hiện hành.
Chiều cao cột và độ chúc của loa
Cột cao giúp âm thanh vượt qua vật cản gần và trải đều hơn, nhưng cao quá thì phần âm hướng xuống dưới bị lãng phí. Với cột 6–8 m và loa chúc xuống 10–15 độ, vùng âm mạnh rơi vào dải 40–250 m — đúng dải cần phủ. Loa lắp ngang bằng sẽ ném phần lớn năng lượng lên cao và ra xa, làm gần thì yếu mà xa thì vọng.
Cột dưới 5 m hầu như chỉ dùng được ở khu vực trống. Trong làng, cột thấp khiến dãy nhà đầu tiên chắn hết phần còn lại.
Kiểm chứng bằng đo thực địa, không bằng cảm nhận
Toàn bộ tính toán trên là để ra phương án ban đầu. Sau khi lắp, phải đo lại. Cách đo tối thiểu, không cần thiết bị đắt tiền:
- Dùng máy đo mức âm loại 1 hoặc loại 2 đã kiểm định. Thiết bị đo mức âm loại 1 được quy định tại TCVN 12527-1:2018.
- Phát một bản tin thật, không phát nhạc thử — phổ tần của giọng nói khác nhạc.
- Đo ở mép vùng phủ dự kiến của từng cụm, cách mặt đất 1,2–1,5 m và cách bề mặt phản âm ít nhất 3,5 m khi đo ngoài trời.
- Đo cả mức ồn nền ngay trước khi phát, để biết chênh lệch thực tế.
- Ghi vào biên bản: toạ độ điểm đo, giờ đo, mức ồn nền, mức âm khi phát, chênh lệch.
Bộ số liệu này có ba tác dụng: nghiệm thu có căn cứ thay vì "nghe thấy rõ"; về sau có mốc để so khi người dân phản ánh; và khi mở rộng thêm cụm thì biết chính xác chỗ nào đang lõm.
Những sai sót hay gặp trong hồ sơ
Lấy số cụm loa bằng số thôn. Thôn có thể trải dài 2 km, cũng có thôn gọn trong 300 m. Số cụm phải bám theo phân bố dân cư và bán kính phủ, không bám theo đơn vị hành chính.
Ghi công suất mà không ghi độ nhạy. Hai loa cùng 25 W nhưng chênh 8 dB độ nhạy sẽ cho bán kính phủ chênh nhau khoảng 2,5 lần. Yêu cầu kỹ thuật nên ghi cả hai, và ghi mức tối thiểu chứ không ghi "tương đương".
Không ghi góc phủ. Thiếu con số này thì không thể kiểm tra được phương án bố trí có kín hay không.
Bỏ qua khảo sát hiện trạng. Vị trí cột cũ thường được đặt theo hạ tầng có dây ngày trước — bám theo đường dây, không bám theo dân cư. Chuyển sang công nghệ mới mà giữ nguyên vị trí cột là bê nguyên cả nhược điểm cũ sang hệ thống mới.
Liên hệ với Thông tư 24/2025/TT-BVHTTDL
Thông tư 24/2025/TT-BVHTTDL, hiệu lực từ 20/02/2026, quy định yêu cầu kỹ thuật cơ bản của phần cứng tại Phụ lục III, trong đó có loa truyền thanh. Thông tư đặt chuẩn cho thiết bị, không đặt chuẩn cho phương án bố trí — phần bố trí thuộc về thiết kế, và đó chính là phần quyết định hệ thống nghe được hay không.
Nói cách khác: mua đúng thiết bị đạt chuẩn nhưng bố trí sai vẫn ra một hệ thống không dùng được, mà lại không vi phạm quy định nào. Đây là lý do khâu khảo sát và thiết kế vùng phủ cần được tách thành một hạng mục riêng trong dự toán, thay vì gộp chung vào chi phí lắp đặt.
Công ty Cổ phần Xây dựng và Công nghệ Bình Định tư vấn giải pháp kỹ thuật, cung cấp thiết bị hợp quy, khảo sát hạ tầng, lắp đặt, bảo trì và phần mềm cho hệ thống truyền thanh cấp xã. Liên hệ 024.33.96.6668 để được khảo sát và tư vấn phương án không tính phí.